Wat is mogake? De met zeewier gestookte theepotten van Tokoname

Neem een mogake-theepot in de hand en het eerste wat opvalt, zijn de lijnen. Fijne, vertakte tekeningen in roest en roodbruin die als bliksem over de klei dwalen, of als het kale silhouet van een plant dat in het oppervlak is gedrukt. Ze lijken geschilderd. Dat zijn ze niet. Er is nooit een penseel aan te pas gekomen. Elke lijn is het spoor van een streng zeewier die om de pot werd gebonden, de oven in ging en in het vuur verbrandde, en zijn schaduw voorgoed achterliet.

Close-up of mogake seaweed-fired lines on a red Tokoname teapot lid

Dit is mogake (藻掛け), een van de stilste en meest opmerkelijke decoratietechnieken in de hele Japanse keramiek. Het woord zegt zelf al wat het is: mo (藻) betekent zeewier, en gake (掛け) betekent draperen, binden of hangen. Met zeewier omhangen. En het hoort bijna volledig bij één kleine stad aan de Japanse kust.

Een techniek uit de zee

Mogake komt uit Tokoname, op het schiereiland Chita in de prefectuur Aichi. Het is een van de Rokkoyō, de Zes Oude Ovens van Japan, waar pottenbakkers al bijna duizend jaar de lokale klei bewerken. Tokoname ligt aan de oceaan, en die ligging is de hele reden dat mogake bestaat. Een met zeewier gestookte theepot maak je niet op een plek zonder zee.

De techniek is oud. Tokoname-stukken met zeewiertekening verschijnen al vanaf het midden van de negentiende eeuw, in de late Edo-periode, en sindsdien is de methode van generatie op generatie doorgegeven. Ook nu nog is ze in wezen uniek voor Tokoname. Andere regio’s hebben hun eigen beroemde stookeffecten; de zeewierlijn is alleen van Tokoname.

Het begint met één springtij

Lang voordat er klei wordt gedraaid, begint het werk aan de waterkant, met een strikte deadline die door de maan wordt bepaald en niet door de maker.

Het zeewier voor mogake is amamo (zeegras), en alleen de jonge voorjaarsgroei is geschikt. In het voorjaar zijn de bladen zacht en dun, en juist die zachtheid geeft in het vuur een fijne, mooie lijn. Tegen half mei is hetzelfde zeewier dik en donker geworden en is de magie verdwenen. Het oogsten gebeurt dus in een smal venster: een dag met laagtij in het voorjaar, wanneer het water ver genoeg terugtrekt om bij de velden te komen.

Pottenbakkers gaan zelf naar de kust en oogsten het met de hand, genoeg in één keer voor een heel jaar werk. Het venster is kort en onverbiddelijk. Vraag een maker in Tokoname wat er gebeurt als hij het juiste laagtij mist, en het antwoord is eenvoudig. Dan zijn er dat jaar geen mogake-theepotten. Het is het soort beperking waardoor je begrijpt waarom deze stukken zo kostbaar aanvoelen. De grondstof kan maar een paar dagen van de driehonderdvijfenzestig worden verzameld.

Dan volgt het onopvallende deel. Het geoogste zeewier moet worden gewassen, en nog eens gewassen, en opnieuw, en daarna gedroogd: traag, repetitief werk dat dagen kan duren. De reden is zout. Een beetje zout is onmisbaar, want het helpt de kleur in de oven naar boven te halen. Maar te veel zout en het gestookte oppervlak barst uit in kleine blaasjes en de pot is verloren. Er is geen meetinstrument voor. Een pottenbakker leert het juiste punt op gevoel, door ervaring, door het eerder fout te hebben gedaan. Het grootste deel van het mogake-ambacht speelt zich hier af, aan de gootsteen, lang voordat de oven wordt aangestoken.

Binden, vuur en het loslaten van controle

Wanneer het kleilichaam gevormd en droog is, wordt het voorbereide zeewier ertegenaan gelegd en met touw vastgebonden, zorgvuldig gewikkeld zodat de bladen op hun plaats blijven. Die schikking is op zichzelf een stille compositie: waar het zeewier ligt, vallen ongeveer de lijnen. Ongeveer. Want vanaf hier heeft de pottenbakker het niet meer volledig in de hand.

Tokoname cups wrapped in seaweed and bound with string, drying before the mogake firing

De pot gaat de oven in, en de temperatuur wordt hoger opgestookt dan bij een gewone stook, tot rond 1.200 °C, heet genoeg om het zeewier te laten reageren met het ijzer en de mineralen in de klei. Terwijl het brandt, verdwijnt het zeewier niet zomaar. Zijn bestanddelen versmelten met het kleioppervlak en schroeien die rode, bruine en scharlakenrode lijnen uit die geen ander proces kan nabootsen.

En daarin zit de spanning. Het zeewier moet blijven liggen tot het vuur de temperatuur bereikt waarop het patroon zich vastzet. Een tocht in de oven, een verschuiving van lucht, en een blad kan loskomen voordat het zijn werk heeft gedaan, en neemt de bedoelde tekening mee. Het patroon kan precies verschijnen zoals gehoopt, of niet. Als het mislukt, valt er niets te herstellen. De pottenbakker begint opnieuw.

Die overgave is de ziel van mogake. De maker bereidt alles voor: verzamelt het zeewier, beoordeelt het zout, draait de vorm, bindt de bladen, verzorgt het vuur. En laat dan het laatste, bepalende gebaar aan het toeval over. Wat uit de oven komt, is een samenwerking tussen een menselijke hand en krachten die zij niet kan beheersen: getij, zout, mineraal, vlam.

Waarom geen twee ooit gelijk zijn

Daaruit volgt dat een mogake-theepot in de meest letterlijke zin uniek is. Twee potten uit dezelfde partij, op dezelfde ochtend door dezelfde handen omwikkeld, komen uit de oven als neven in plaats van tweelingen. Het zeewier is organisch en onregelmatig; het vuur is nooit twee keer hetzelfde. Het patroon op het stuk voor u heeft nooit eerder bestaan en zal nooit worden herhaald.

Ook de kleuren liggen niet vast. Elke pottenbakker in Tokoname heeft een eigen stijl van mogake, en velen kiezen hun klei juist om de zeewierlijnen te laten uitkomen: groene klei, witte klei, de klassieke rode shudei, lichtgeel, waarbij elke ondergrond dezelfde tekening een andere stemming geeft. De lijn is de signatuur van de zee; de klei is die van de kunstenaar.

De handen achter de lijn

Tanikawa Jin mogake teacups showing the seaweed-fired pattern inside and out

Bij Artisanal Japan komen onze mogake-stukken van meesters uit Tokoname die hun leven hieraan hebben gewijd. Katayama Hakusan, een pottenbakker in de derde generatie, geboren in 1949, leerde het ambacht van zijn vader en staat vooral bekend om zijn zeewierwerk. Zoals het verhaal gaat, werd veel van het zeewier dat hij vandaag nog stookt decennia geleden door zijn vader verzameld en bewaard, zodat een patroon op een nieuwe Hakusan-pot een lijn kan dragen die ouder is dan de meeste mensen die hem bewonderen.

Tanikawa Jin (geb. 1952), opgeleid bij Mizuno Seisen, werkt eveneens in mogake, naast hidasuki, het stookeffect met strosporen. Zijn stukken dragen dezelfde stille ingetogenheid, het kenmerk van een maker met tientallen jaren vuur achter zijn handen.


Tanikawa Jin mogake shiboridashi brewing bowl in light clay with seaweed-fired lines on the lid

Elk stuk gevormd door de pottenbakker, voltooid door het vuur. Bekijk de mogake-stukken die we nu in huis hebben.

0 reacties

Reactie plaatsen

Let op: Reacties worden pas na goedkeuring gepubliceerd.