Het aardewerk van Tokoname: de theepothoofdstad van Japan

Dark-finished shudei Tokoname kyusu with a carved dragon in relief, by Yohei Konishi

De theepothoofdstad van Japan, duizend jaar in de maak, en waarom een Tokoname-pot anders in de hand ligt.

Als u een Japanse theepot bezit, is de kans overweldigend groot dat hij is ontstaan in één kleine stad aan de kust van de prefectuur Aichi. Tokoname produceert het overgrote deel van alle kyusu die in Japan worden gemaakt. Voor een buitenstaander is het niet de bekendste naam in de Japanse keramiek, zoals Arita of Bizen dat misschien zijn, maar onder mensen die om thee geven is het het zwaartepunt. Wie wil begrijpen waarom een goede theepot aanvoelt zoals hij aanvoelt, moet deze plek begrijpen.

Een van de Zes Oude Ovens

Tokoname is een van de Rokkoyo, de Zes Oude Ovens van Japan: de zes pottenbakkerscentra die sinds de middeleeuwen onafgebroken stoken en erkend zijn als vormgevers van de keramische traditie van het land. Van de zes behoort Tokoname tot de oudste, en het was ooit de grootste. De wortels reiken terug tot de late Heian-periode, rond het jaar 1100, voortbouwend op de oudere Sanage-ovens in de buurt, en in de Kamakura-periode werden de producten al over een groot deel van Japan verscheept en gebruikt.

Het grootste deel van die lange geschiedenis maakte Tokoname helemaal geen theepotten. Het maakte grote, nuttige, ongeglazuurde dingen: voorraadpotten, watervaten, buizen, het zware steengoed dat een werkend land nodig heeft. Het schiereiland Chita gaf de stad drie voordelen die zich door de eeuwen heen opstapelden. De klei was goed en overvloedig. De ovens en de kennis waren al aanwezig. En de stad lag aan het water, zodat de zware waren op boten konden worden geladen en langs de kust verscheept. Aardewerk was hier infrastructuur, lang voordat het kunst werd.

A noborigama climbing kiln in Tokoname, Japan, a heritage-protected pottery kiln

Een noborigama (klimoven) in Tokoname, nu beschermd erfgoed. Ovens als deze stookten generaties lang de waren van de stad. Foto: Gryffindor, CC BY-SA 4.0.


De rode klei komt

Unglazed red shudei Tokoname kyusu with a mogake seaweed-fired pattern

De theepot waar Tokoname nu om bekendstaat, is een relatief recent hoofdstuk. De ongeglazuurde, baksteenrode kyusu, de vorm die de meeste mensen bedoelen als ze ‘Tokoname-aardewerk’ zeggen, kreeg pas in de negentiende eeuw vorm.

Het verhaal loopt via China. In de negentiende eeuw begonnen pottenbakkers in Tokoname huishoudelijke theepotten te maken naar het voorbeeld van Chinees Yixing-aardewerk, de geroemde ongeglazuurde steengoedpotten uit Jiangsu, gewaardeerd om de manier waarop hun klei de thee zou verbeteren. Zoals de geschiedenis gewoonlijk wordt verteld, werd rond 1878 een Yixing-pottenbakker genaamd Jin Shiheng naar Tokoname gehaald om lokale makers de technieken van shudei te leren, de roodkleitheepot, op uitnodiging van Koie Houju, een pottenbakker en zakenman uit Tokoname die zijn fortuin had gemaakt met aardewerken afvoerbuizen, het soort onopvallende industriële product dat een verfijnd product financierde. Rond dezelfde tijd nam de stad grote klimovens in gebruik, de noborigama, de meest geavanceerde stooktechniek van die tijd, waarmee ze kon produceren op een schaal en met een constantheid die geen concurrent kon evenaren.

De rode theepot was dus een geïmporteerd idee, geënt op een duizend jaar oude pottenbakkersstad met de klei, de ovens en de commerciële kracht om het te vervolmaken. Binnen enkele generaties had Tokoname de vorm tot de zijne gemaakt.

Tokoname teaware bound in seaweed before mogake firing

Voor het vuur: stukken omwikkeld met zeewier voor een mogake-afwerking, de techniek die het web van tekeningen op de rode pot hierboven achterlaat.

Waarom shudei-klei ertoe doet voor de thee

Shudei betekent rode klei, en de kleur komt van een hoog ijzergehalte. Dat ijzer is geen decoratie. Het wordt algemeen aangenomen, en Japanse theedrinkers geloven het al lang, dat het zo met de thee reageert dat de natuurlijke wrangheid van groene thee zachter wordt: de scherpe kant gaat van het kopje en er blijft iets ronders en iets zoeters over. Of u dat nu ziet als scheikunde of als een traditie die in twee eeuwen door smaak is verfijnd, het praktische effect is waarom generaties voor deze pot hebben gekozen.

De klei blijft ongeglazuurd, en dat is de andere helft van het verhaal. Een ongeglazuurde pot is poreus, zodat het binnenoppervlak met het gebruik langzaam rijpt en een vage herinnering meedraagt aan de thee die erin is gezet. Door de jaren heen krijgt een trouw gebruikte kyusu een diepere kleur en een gladder gevoel, een patina dat verdiend is en niet aangebracht. Daarom wordt een goed gebruikte Tokoname-pot vaak beter gevonden dan een nieuwe, en daarom houdt de eigenaar hem meestal voor één soort thee.

Het filter dat niemand ziet

Het stille vernuft van Tokoname zit verborgen waar de tuit het lichaam raakt. In plaats van een metalen zeefje aan te brengen, vormen makers in Tokoname het filter rechtstreeks in de klei, met een veld van fijne gaatjes, zodat pot en filter één doorlopend geheel zijn. De meest verfijnde versie is de sasame, een brede, licht gewelfde reeks kleine perforaties die snel doorloopt, niet snel verstopt raakt en zelfs de fijne gebroken bladeren van diepgestoomde thee aankan.

Dit is vakmanschap dat u alleen opmerkt doordat er niets misgaat. De schenking is zuiver, de bladeren blijven achter, er komt niets metaligs aan de thee. De ambachtslieden van Tokoname hebben deze filters generaties lang verfijnd, en sommige ateliers gebruiken nu nauwkeurig ontworpen mallen om de perforaties in de ideale hoek en doorstroming te vormen. Het is een klein detail dat een serieuze theepot onderscheidt van een decoratieve.

Nog altijd een werkende stad

Een deel van de aantrekkingskracht van Tokoname is dat het nooit een museum van zichzelf is geworden. Het is een levende pottenbakkersstad gebleven. Wandel door de oude wijk en u vindt de Yakimono Sanpo Michi, het ‘pottenbakkerspad’, met muren en steegjes gebouwd van hergebruikte ovenplaten, kleibuizen en flessen die in de aarde zijn gezet, een stadsbeeld gemaakt van de restanten van eeuwen stoken. De stad is ook de belangrijkste producent in Japan van de maneki-neko, het wenkende kattenbeeldje dat nu overal in Japan te zien is. Traditie en productie staan hier naast elkaar, en precies daarom voelen de theepotten als gereedschap en niet als ornament.

Tokoname master potter Yohei Konishi holding an unglazed kyusu in his workshop

Een meester uit Tokoname aan het werk. Hier is de theepot nog altijd het product van een hand met een naam.

Wat het betekent voor de pot in uw hand

Wie een Tokoname-kyusu vasthoudt, houdt het samenkomen van dit alles vast: duizend jaar pottenbakkersinfrastructuur, een Chinese vorm die in de negentiende eeuw werd overgenomen en in stilte vervolmaakt, ijzerrijke klei die is gekozen om wat ze met thee doet, een ongeglazuurd oppervlak dat met u mee ouder wordt, en een filter dat met de hand in het lichaam van de pot is gevormd. Niets daarvan maakt zichzelf kenbaar. Die ingetogenheid is precies de bedoeling. Een Tokoname-theepot probeert u niet vanaf de andere kant van de kamer te imponeren. Hij probeert elke dag, jarenlang, een beter kopje thee te zetten en bij elk gebruik een beetje meer zichzelf te worden.

Ontdek ons theegerei uit Tokoname, gemaakt door de ovens die Japan zijn theepot gaven.

0 reacties

Reactie plaatsen

Let op: Reacties worden pas na goedkeuring gepubliceerd.